บนภูเขาที่ปางวา รัฐคะฉิ่น ประเทศเมียนมา การทำเหมืองแร่หายาก (rare earth elements หรือ REEs) เริ่มจากการถางป่า เจาะหลุมลงไปในดิน แล้วฉีดสารละลายเคมีเพื่อชะเอาแร่ออกมา ของเหลวที่มีแร่ผสมอยู่ถูกส่งผ่านท่อไปยังบ่อรวบรวม ขณะที่การขยายเหมืองรุกเข้าไปในพื้นที่ซึ่งชุมชนเคยใช้ทำกิน เก็บพืชสมุนไพร และหาของป่า
แร่ที่ได้มีทั้งดิสโพรเซียม (dysprosium) ใช้ในแม่เหล็กสมรรถนะสูงสำหรับรถยนต์ไฟฟ้าและกังหันลม ส่วน เทอร์เบียม ใช้ในสารเรืองแสงสำหรับจอภาพและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง
การทำเหมืองขยายตัวอย่างรวดเร็วหลังรัฐประหารเมียนมาในปี 2021 แต่เรื่องนี้ไม่ได้มีเพียงเหมืองกับมลพิษ เพราะในพื้นที่เดียวกันนั้นยังอยู่ท่ามกลางการแย่งชิงอำนาจของกองกำลังติดอาวุธ ชาวบ้านบางคนสูญเสียที่ดิน บางคนเดินทางไปไร่ของตัวเองยากขึ้น ขณะที่น้ำ ป่า และผลผลิตที่เคยเลี้ยงชีวิตกลายเป็นสิ่งที่พวกเขาไม่แน่ใจอีกต่อไปว่าจะใช้หรือกินได้อย่างปลอดภัย
คำบอกเล่าจากภาคประชาสังคมคะฉิ่นบนเวที ‘วิกฤตมลพิษข้ามพรมแดนจากเหมืองแร่หายากและแร่สำคัญในภูมิภาคแม่น้ำโขง’ พาเราย้อนกลับไปยังต้นทางของแร่ ก่อนที่มันจะเข้าสู่ห่วงโซ่การผลิตระดับโลก และถามว่าใครเป็นผู้รับต้นทุนของอนาคตที่ถูกเรียกว่า ‘สีเขียว’
📌 เหมืองขยายหลังรัฐประหาร แร่ไหลข้ามแดน
ปางวาตั้งอยู่ในรัฐคะฉิ่นติดชายแดนจีน โดยหลังปี 2010 พื้นที่เริ่มมีการสำรวจแร่หายาก และราวปี 2016 บริษัทจีนเริ่มเข้ามาทำเหมืองในพื้นที่หลังจีนเข้มงวดกับการทำเหมืองแร่หายากผิดกฎหมายภายในประเทศ เมียนมาจึงกลายเป็นแหล่งจัดหาแร่หายากรายสำคัญให้จีน อีกทั้งการขุดแร่ในปางวาไม่ได้เกี่ยวพันกับบริษัทเอกชนเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงกับกองกำลังติดอาวุธที่มีอำนาจควบคุมพื้นที่
หลังรัฐประหารปี 2021 การทำเหมืองแร่หายากขยายตัวอย่างรวดเร็ว ข้อมูลที่ตัวแทนภาคประชาสังคมจากรัฐคะฉิ่นนำเสนอระบุว่า เฉพาะพื้นที่ชิปวี จำนวนเหมืองเพิ่มจากราว 100 เป็น 357 แห่ง และหลุมชะละลายแร่เพิ่มจากราว 1,000 เป็นมากกว่า 2,500 หลุม เมื่อเทียบกับช่วงก่อนรัฐประหาร ขณะที่มูลค่าส่งออกแร่หายากจาก เมียนมาทั้งประเทศ ไปจีนในช่วงปี 2021-2024 อยู่ที่ 3.6 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนกิจการที่เติบโตขึ้น แต่สำหรับชุมชน การขยายตัวยังหมายถึงที่ดินที่สูญเสียไปและผู้คนที่ต้องย้ายถิ่น
📌 ภูเขาที่ถูกเจาะ น้ำที่เปลี่ยนสี และอาหารที่คนไม่กล้ากิน
ภาพจากพื้นที่แสดงให้เห็นภูเขาที่ถูกถางป่าและเจาะหลุมเป็นจำนวนมาก กระบวนการสกัดแร่ใช้การฉีดสารละลายลงดิน แล้วส่งของเหลวผ่านเครือข่ายท่อไปยังบ่อรวบรวม วิธีนี้ต้องใช้น้ำจากลำห้วยที่ชุมชนใช้ในการเกษตรและชีวิตประจำวันด้วย โดยจากข้อมูลระบุว่า กระบวนการดังกล่าวอาจกระทบเสถียรภาพของดินและน้ำใต้ดิน ส่วนชาวบ้านที่ให้ข้อมูลเล่าถึงสีของลำห้วยที่เปลี่ยนไป คราบสารเคมี และความกังวลเรื่องความปลอดภัยของน้ำ
ผลกระทบยังตกไปถึงอาหารและรายได้ของคนในพื้นที่ เช่น ดอกโสมซานชี ซึ่งเป็นพืชสมุนไพรที่ชุมชนเคยเก็บขายให้ผู้ซื้อจากจีน แต่ปัจจุบันผู้ซื้อไม่เข้ามาเหมือนก่อนเพราะกังวลเรื่องการปนเปื้อน บางครอบครัวยังพบพืชผลที่เคยปลูกได้ แต่ไม่กล้านำมากิน โดยตัวแทนภาคประชาสังคมจากรัฐคะฉิ่นเล่าว่า ชาวบ้านบางคนบอกด้วยว่ารสชาติของผลไม้เปลี่ยนไป ความไม่มั่นใจนี้ทำให้ผลผลิตจากที่ดินของตัวเองไม่อาจเป็นหลักประกันเรื่องอาหารและรายได้ได้เหมือนเดิม
📌 เมื่อที่ทำกินหายไป วิถีชีวิตและความสัมพันธ์ของชุมชนก็เปลี่ยนตาม
คนคะฉิ่นในพื้นที่พึ่งพาการเพาะปลูก การประมง การหาของป่า และความรู้ที่ส่งต่อกันมา แต่ปางวามีพื้นที่เพาะปลูกจำกัดอยู่แล้ว เมื่อที่ดินบางส่วนถูกนำไปทำเหมือง และการเข้าถึงทรัพยากรยากขึ้น วิถีเหล่านี้ยิ่งดำเนินต่อได้ลำบาก หนุ่มสาวในพื้นที่ต้องออกไปหางานในจีน หรือทำงานในร้านอาหาร ร้านคาราโอเกะ และงานนอกระบบ แทนการอยู่กับพื้นที่ทำกินของครอบครัว แม้เหมืองจะสร้างงาน แต่ตำแหน่งงานก็ไม่ได้กระจายเท่ากัน
โดยตัวแทนภาคประชาสังคมจากรัฐคะฉิ่นระบุว่า ผู้เชี่ยวชาญและช่างเทคนิคส่วนใหญ่มาจากจีน ขณะที่คนคะฉิ่นทำงานใช้แรงงาน ผู้หญิงทำอาหารและดูแลบางส่วนของกระบวนการเหมือง ส่วนผู้ชายขุดดิน แบกท่อ และทำงานในพื้นที่สกัดแร่ การสูญเสียที่ดินจึงไม่อาจชดเชยได้ง่ายๆ ด้วยการบอกว่าชุมชนมีงานเหมืองทำ เพราะสิ่งที่หายไปยังรวมถึงอาหาร ความรู้ดั้งเดิม ความมั่นคงในชีวิต และความสัมพันธ์ระหว่างคนในชุมชน
📌 ในพื้นที่ที่มีกองกำลังหลายฝ่าย แค่ไปไร่ของตัวเองก็ไม่ใช่เรื่องง่าย
พื้นที่ปางวาเคยอยู่ภายใต้การควบคุมของกองกำลัง NDA-K ซึ่งสัมพันธ์กับกองทัพเมียนมา ก่อนที่กองกำลัง KIA จะยึดพื้นที่ได้ในปี 2024 แต่การแย่งชิงพื้นที่ยังไม่สิ้นสุด ตัวแทนภาคประชาสังคมจากรัฐคะฉิ่นอธิบายว่ากองทัพเมียนมาและกองกำลังอื่นยังพยายามกลับเข้ามา สถานการณ์เช่นนี้ทำให้การทำเหมืองดำเนินอยู่ท่ามกลางความไม่มั่นคงและอำนาจของผู้ถืออาวุธ
จุดตรวจและข้อจำกัดในการเดินทางกระทบชีวิตประจำวันของชาวบ้านโดยตรง การเดินทางไปพื้นที่เกษตรที่เคยทำได้กลับต้องผ่านการซักถามหรือเผชิญความกลัว ชุมชนจึงไม่ได้สูญเสียเพียงพื้นที่บนแผนที่ แต่สูญเสียความสามารถในการใช้ที่ดินของตัวเอง และมีพื้นที่น้อยลงที่จะพูดคัดค้านสิ่งที่เกิดขึ้น
📌 หยุดยิงแล้วใครได้ประโยชน์ หากการขุดทรัพยากรยังดำเนินต่อ
ตัวแทนภาคประชาสังคมจากรัฐคะฉิ่น ย้อนถึงข้อตกลงหยุดยิงในรัฐคะฉิ่นเมื่อปี 1994 และตั้งคำถามว่าใครได้ประโยชน์จากความสงบในช่วงนั้น เขาชี้ว่ากลุ่มติดอาวุธบางฝ่ายและนักลงทุนสามารถเข้าถึงทรัพยากรได้มากขึ้น ทั้งหยกและไม้ ขณะที่ชุมชนยังเผชิญความยากจน การพลัดถิ่น และความไม่มั่นคงทางอาหาร
บทเรียนที่เขาต้องการชี้จึงอยู่ที่ความหมายของ ‘สันติภาพ’ การหยุดยิงอาจหยุดการสู้รบได้ชั่วคราว แต่หากผู้คนยังไม่มีสิทธิในที่ดินไม่มีอำนาจตัดสินใจเรื่องทรัพยากรและต้องอยู่กับผลกระทบจากเหมือง ความสงบนั้นก็ยังไม่ใช่ชีวิตที่ปลอดภัยและมั่นคงสำหรับชุมชน
📌 มีกฎหมายอยู่แล้ว แต่ชุมชนยังไม่อาจใช้ปกป้องชีวิตตัวเอง
เมียนมามีกฎหมายอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม กฎหมายเหมืองแร่ และขั้นตอนการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม หรือ EIA อยู่แล้ว แต่ปัญหาคือการติดตามตรวจสอบที่อ่อนแอ ความไม่โปร่งใส และการที่ชุมชนมีส่วนร่วมในการตัดสินใจอย่างจำกัด โดยเฉพาะสิทธิในที่ดินตามจารีตที่ยังไม่ได้รับการคุ้มครองเพียงพอ
เขาจึงเสนอให้รับรองสิทธิของชุมชนในที่ดินและทรัพยากร ต้องได้รับความยินยอมจากชุมชนก่อนเริ่มโครงการเหมือง เปิดเผยข้อมูลใบอนุญาตและการได้มาซึ่งที่ดิน รวมทั้งให้มีการตรวจสอบผลกระทบอย่างเป็นอิสระ ความรับผิดชอบต้องไปถึงบริษัท หน่วยงานรัฐ และกองกำลังติดอาวุธที่เกี่ยวข้องกับการขุดแร่ ตลอดจนผู้ที่อยู่ในห่วงโซ่อุปทานปลายทาง ขณะเดียวกัน ชุมชนและนักวิจัยที่บันทึกผลกระทบก็ต้องได้รับการคุ้มครองด้วย
แร่หายากจากปางวาอาจเดินทางออกจากพื้นที่ไปไกลจนกลายเป็นส่วนประกอบของเทคโนโลยีสำหรับอนาคต แต่สำหรับคนที่อยู่บนภูเขาลูกนั้น คำถามเร่งด่วนกว่ายังคงเป็นว่า พรุ่งนี้จะไปไร่ได้ไหม น้ำยังใช้ได้หรือเปล่า และพวกเขาจะมีสิทธิตัดสินใจเรื่องบ้านของตัวเองเมื่อไร
(ข้อมูลจากการนำเสนอของตัวแทนภาคประชาสังคมจากรัฐคะฉิ่น ในเวที ‘วิกฤตมลพิษข้ามพรมแดนจากเหมืองแร่หายากและแร่สำคัญในภูมิภาคแม่น้ำโขง’)
เรื่อง: อรสา ศรีดาวเรือง
ภาพ: ธเนศ แสงทองศรีกมล



