ปนเปื้อนสารพิษถึงแปลงผัก ‘แม่น้ำกก-สาย-รวก’ แต่เหมืองต้นน้ำใครขุด ใครรับผิดชอบ?

ตะกอนที่ไหลมากับแม่น้ำในฤดูฝนเคยเป็นของมีค่า ชาวบ้านใช้มันบำรุงดิน ปลูกผักริมตลิ่ง และทำนา แต่วันนี้ตะกอนจากแม่น้ำสายเดิมกลับทำให้ผู้คนหวาดระแวง หลังผลตรวจคุณภาพน้ำและตะกอนในลุ่มน้ำกก-สาย-รวก-โขง พบค่าปนเปื้อนที่น่ากังวลในหลายจุด

เพียรพร ดีเทศน์ จากมูลนิธิแม่น้ำและสิทธิ ชวนมองวิกฤตจากชีวิตคนปลายน้ำและตั้งคำถามว่า ในเมื่อเหมืองต้นน้ำยังขยายตัว เหตุใดความร่วมมือระหว่างรัฐจึงไปถึงเพียงการตรวจน้ำ แต่ยังไม่ตามหาว่าใครขุดแร่และใครต้องรับผิดชอบ

📌 ตะกอนที่เคยเป็นปุ๋ย กลายเป็นสิ่งที่ชาวบ้านกลัว

เพียรพรนำข้อมูลตรวจคุณภาพน้ำและตะกอนของกรมควบคุมมลพิษมาแสดงบนเวที เพื่อให้เห็นว่าปัญหาปรากฏในแม่น้ำหลายสายที่เชื่อมต่อกัน ผู้คนยังต้องใช้น้ำเหล่านี้ในชีวิตประจำวัน ทั้งผลิตน้ำประปา รดสวน และทำนา 

เพียรพรเล่าถึงป้ายเตือนริมแม่น้ำที่ขอให้ผู้คนงดลงเล่น งดล้างสิ่งของ และหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำ เธอบอกว่ายังมองเห็นพระอาทิตย์ขึ้นและตกเหนือแม่น้ำเหมือนเดิม แต่ไม่อาจลงไปแตะต้องแม่น้ำที่เคยพึ่งพาได้อย่างสบายใจอีกแล้ว 

📌 มลพิษไม่ได้หยุดที่ริมน้ำ แต่ตามน้ำหลากไปถึงแปลงผัก

เพียรพรนำผลตรวจพืชผลจากพื้นที่น้ำท่วมถึงริมแม่น้ำกกมาให้ดู อาทิ พริก ข้าวโพด มะม่วง และกระเทียม ซึ่งมีการตรวจพบโลหะหนัก บางตัวอย่างมีค่าเกินเกณฑ์ความปลอดภัย บางตัวอย่างยังไม่เกิน ผลตรวจนี้ยังบอกไม่ได้ว่าพืชผลทุกแปลงริมแม่น้ำกกไม่ปลอดภัย แต่ทำให้ชาวบ้านกังวลว่าพืชผักที่ปลูกในพื้นที่น้ำท่วมถึงจะมีสารปนเปื้อนหรือไม่

เพียรพรเล่าว่าเธอชอบเดินดูสวนผักริมตลิ่งในฤดูแล้ง ช่วงที่น้ำลดลงและพื้นที่ริมฝั่งเปิดให้ชาวบ้านปลูกผักไว้กินและขาย สำหรับเธอ ที่ตรงนั้นเป็นเหมือนมรดกที่แม่น้ำให้กับทุกคน แต่เมื่อผู้ซื้อเริ่มได้ยินเรื่องสารปนเปื้อน ชื่อชุมชนหรือเชียงรายก็อาจกลายเป็นเหตุให้ผักขายยาก เธอเล่าว่าบางคนต้องบอกว่าผลผลิตมาจากที่อื่น ทั้งที่รู้สึกขัดกับความซื่อตรงของตัวเอง มลพิษจึงไม่ได้กระทบแค่ดินหรือต้นผัก แต่ยังทำให้คนปลูกกับคนซื้อไม่อาจเชื่อใจกันได้เหมือนเดิม

📌 ตรวจน้ำร่วมกัน แต่ต้นตอมลพิษยังไม่มีคำตอบ

เมื่อมิน อ่อง หล่าย เดินทางมาเยือนกรุงเทพฯ ในเดือนสิงหาคม 2026 ไทยกับเมียนมาลงนามความร่วมมือเรื่องคุณภาพน้ำในแม่น้ำข้ามพรมแดน เพียรพรเห็นว่าการตรวจน้ำและแลกเปลี่ยนผลตรวจเป็นเรื่องจำเป็น แต่เอกสารที่เธอนำมาแสดงยังไม่ตอบว่าเหมืองต้นน้ำอยู่ตรงไหน ใครดำเนินกิจการ ใครเป็นเจ้าของ และแร่ถูกส่งไปที่ใด เธอเปรียบการตอบสนองนี้กับการให้ยาพาราเซตามอลแก่คนไข้ที่ต้องผ่าตัดฉุกเฉิน เพราะช่วยบรรเทาอาการ แต่ยังไม่จัดการต้นเหตุ

เพียรพรตั้งคำถามต่อคำอธิบายของฝ่ายเมียนมาที่ว่า พื้นที่ทำเหมืองอยู่ในการควบคุมของกองกำลังท้องถิ่น ไม่ใช่รัฐบาล เธอชี้ว่าพื้นที่ต้นน้ำมีผู้ถืออำนาจหลายฝ่าย รวมถึงกลุ่มที่สัมพันธ์กับกองทัพเมียนมา การแก้ปัญหาจึงต้องตามไปให้ถึงผู้ที่เปิดทางให้ทำเหมือง ผู้ดำเนินกิจการ และเส้นทางของแร่ ไม่ใช่หยุดอยู่ที่การตรวจว่ามีสารอะไรไหลมาถึงฝั่งไทยแล้วบ้าง

เพียรพรยังชวนมองข้ามไปจากพื้นที่ตั้งเหมือง เธอตั้งข้อสังเกตว่าเครือข่ายธุรกิจ ระบบการเงิน และการทุจริตในภูมิภาค รวมถึงในไทย อาจเอื้อให้กิจการเหมืองที่เธอมองว่าผิดกฎหมายดำเนินต่อไปได้ หากต้องการหยุดมลพิษที่ต้นทาง จึงต้องตรวจสอบทั้งเหมืองและระบบที่ทำให้แร่จากเหมืองเหล่านั้นขายต่อได้ ไม่ใช่มองว่าเป็นปัญหาที่เกิดอยู่อีกฝั่งชายแดนเท่านั้น

📌 ใต้เหมืองต้นน้ำ ยังมีบ้านและนาข้าวของคนอื่น

ภาพจากพื้นที่ใกล้ต้นน้ำสายที่เพียรพรนำมาแสดง มีทั้งภูเขาที่เปิดหน้าดินเพื่อทำเหมืองและนาขั้นบันไดอยู่ด้านล่าง เธอเล่าคำให้ข้อมูลจากชาวบ้านใกล้เหมืองว่า เมื่อผู้ประกอบการต้องการที่ดิน บางครั้งอาจเสนอเงินให้เพียงเล็กน้อย และหากเจ้าของไม่ยอมก็ยังเดินหน้าขุดหรือระเบิดพื้นที่ต่อไป 

เมื่อเห็นบ้านหลังเล็กกับนาข้าวใต้เหมือง เพียรพรตั้งคำถามว่า ครอบครัวนั้นจะยังทำนาได้อีกนานเท่าไร ข้าวที่ปลูกจะเก็บเกี่ยวได้ไหม และถ้าเก็บเกี่ยวได้ ผู้คนจะมั่นใจได้อย่างไรว่าปลอดภัย ลำห้วยจากหุบเขาเล็กๆ นี้ยังไหลต่อไปสู่แม่น้ำสายและแม่น้ำโขง ผลกระทบที่เริ่มต้นเหนือแปลงนาของครอบครัวหนึ่งจึงไม่ได้มีขอบเขตอยู่เพียงจุดที่ขุดแร่

📌 แร่ถูกเรียกว่า ‘ยุทธศาสตร์’ แต่ต้นทุนของแม่น้ำอยู่ตรงไหนในแผน

เพียรพรเล่าถึงการเข้าร่วมเวทีรับฟังความคิดเห็นต่อร่างแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ของไทย เมื่อเห็นภาพเหมืองอยู่ต้นน้ำและเมืองอยู่ปลายน้ำในเอกสาร เธอถามว่าแม่น้ำในภาพจะยังสะอาดหรือไม่ คนในเมืองจะกังวลเรื่องน้ำและอาหารแค่ไหน และจะยังมีปลาที่แข็งแรงอยู่ในแม่น้ำหรือเปล่า

คำถามเหล่านี้ชี้ไปยังช่องโหว่ในวิธีวางแผนพัฒนา แร่หายากและแร่สำคัญมักถูกพูดถึงในฐานะทรัพยากรยุทธศาสตร์ทางเศรษฐกิจและภูมิรัฐศาสตร์ แต่ต้นทุนที่แม่น้ำ ระบบนิเวศ และชุมชนต้องรับกลับไม่ค่อยมีที่อยู่ในบทสนทนา เพียรพรจึงชวนให้เครือข่ายผู้ได้รับผลกระทบ นักวิชาการ ทนายความ และผู้เชี่ยวชาญติดตามสถานการณ์ร่วมกัน เพราะการขยายเหมืองในภูมิภาคยังดำเนินต่อ และการต่อสู้เพื่อให้เห็นต้นทุนทั้งหมดเพิ่งเริ่มต้น