ภาพเขื่อนที่กั้นแม่น้ำโขงและผลตรวจสารปนเปื้อน ได้เปิดประเด็นคำถามบนเวที Healing the Mekong ว่า เราจะรู้ได้อย่างไรว่าแม่น้ำและชุมชนฟื้นตัวแล้ว? เรื่องจากแม่น้ำคลิตี้ เหมืองทองคำจังหวัดเลย ราษีไศล ดงมะไฟ และชุมชนข้าวหอมดอกฮัง พาให้เห็นว่า แม้เหมืองปิดหรือศาลมีคำพิพากษา คนในพื้นที่อาจยังใช้น้ำ หาอาหาร ทำกิน หรือร่วมตัดสินใจเรื่องบ้านของตัวเองไม่ได้ การฟื้นฟูจึงต้องดูให้ถึงชีวิตคน ทั้งสุขภาพ ปากท้อง ความสัมพันธ์ และสิทธิที่จะกำหนดอนาคตของชุมชน
📌 แม่น้ำที่เสียหาย กระทบมากกว่าคุณภาพน้ำ
สำหรับคนริมฝั่ง แม่น้ำโขงเป็นทั้งแหล่งปลา พื้นที่ทำเกษตร รายได้ และส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต ไพรินทร์ เสาะสาย จาก Rivers and Rights ยกกรณีเขื่อนไซยะบุรีว่า การกั้นน้ำทำให้แก่งหลายแห่งซึ่งเคยเป็นที่อยู่ของปลาจมลง ขณะเดียวกัน ผลตรวจสารปนเปื้อนในแม่น้ำกก สาย รวก และโขง ก็ทำให้คนที่ใช้น้ำ หาปลา และเพาะปลูกต้องกังวลว่าจะยังพึ่งพาสายน้ำเหล่านี้ได้อย่างปลอดภัยหรือไม่ ความเสียหายของแม่น้ำจึงกระทบไปถึงอาหาร อาชีพ และชีวิตประจำวันที่เคยผูกอยู่กับทรัพยากร
กิติมา ขุนทอง จากมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร จึงชวนคิดต่อว่า เราจะใช้สิ่งใดบอกว่าพื้นที่ฟื้นแล้ว หากปลูกต้นไม้จนเขียวแต่คนยังไม่มั่นใจว่าจะใช้น้ำหรือเก็บผักมากินได้ หรือหากป่าทามกลับมาแต่ชุมชนยังเข้าไปหาปลาและอาหารไม่ได้ สภาพพื้นที่ที่มองเห็นอาจดีขึ้น แต่ชีวิตที่เคยพึ่งพาพื้นที่นั้นยังไม่กลับมา
📌 ชนะคดีแล้ว ลำห้วยคลิตี้ยังไม่กลับมาให้ชุมชนใช้
สำหรับชุมชนกะเหรี่ยงที่คลิตี้ จังหวัดกาญจนบุรี ลำห้วยเคยเป็นแหล่งน้ำดื่ม น้ำใช้ ที่หาปลา และน้ำสำหรับเลี้ยงสัตว์ ก่อนปนเปื้อนตะกั่วจากกิจการเหมือง ธนกฤต โต้งฟ้า จากชุมชนคลิตี้ล่าง จังหวัดกาญจนบุรี เล่าว่าชุมชนต่อสู้จนชนะคดี 3 คดี ทั้งคดีแพ่งและคดีปกครอง แต่คำพิพากษาไม่ได้ทำให้ลำห้วยกลับมาใช้ได้ทันที ชาวบ้านยังต้องติดตามว่าจะกำจัดตะกั่วอย่างไร และผลหลังฟื้นฟูปลอดภัยพอสำหรับการใช้ชีวิตหรือไม่
เขาตั้งคำถามต่อกระบวนการฟื้นฟูตั้งแต่ก่อนเริ่มงาน ข้อมูลที่ชุมชนได้รับเต็มไปด้วยศัพท์และตัวเลขทางเทคนิค ขณะที่ข้อเสนอของคนในพื้นที่ไม่ได้เข้าไปอยู่ในแผนอย่างที่ควรจะเป็น เมื่อเริ่มขุดและจัดการตะกอน ชาวบ้านก็พบวิธีทำงานที่ทำให้กังวลว่าจะเกิดผลกระทบซ้ำ และเรียกร้องให้หยุดตรวจสอบก่อน บทเรียนจากคลิตี้จึงอยู่ที่การให้คนใช้ลำห้วยมีสิทธิ์ตรวจข้อมูล ทักท้วงวิธีทำงาน และร่วมกำหนดว่าเมื่อใดจึงจะเรียกว่าฟื้นฟูสำเร็จ
📌 เมืองเลยต่อสู้เพื่อสิทธิ์เขียนแผนฟื้นฟูของตัวเอง
ที่จังหวัดเลย แม้เหมืองทองคำหยุดดำเนินการแล้ว แต่ชาวบ้านยังต้องตามจัดการสิ่งที่เหมืองทิ้งไว้ โดย รจนา กองแสน จากกลุ่มฅนรักษ์บ้านเกิด 6 หมู่บ้าน เล่าว่า ระหว่างการรื้อถอนโรงแต่งแร่ ชุมชนต้องเฝ้าดูว่าดินและวัสดุจากเหมืองถูกจัดการอย่างไร และต่อมายังพบการลักลอบขุดดินในพื้นที่ พวกเขาจึงต้องติดตามและร้องเรียนด้วยตัวเอง ขณะเดียวกัน ผลตรวจของชาวบ้านบางคนยังพบสารหนูในร่างกาย รจนาจึงตั้งคำถามว่าเมื่อตรวจพบสารหนูในร่างกายชาวบ้านแล้ว เหตุใดหน่วยงานรัฐจึงบอกเพียงให้ ‘เฝ้าระวังตัวเอง’ โดยไม่มีการดูแลรักษาต่อ
การฟื้นฟูยังเป็นการต่อสู้ว่าใครมีสิทธิ์กำหนดอนาคตของพื้นที่ Becky Goncharoff จากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และกลุ่ม Radical Grandma Collective เล่าว่า หลังชุมชนชนะคดีฟื้นฟูและบริษัทเหมืองประกาศล้มละลาย รัฐตั้งคณะกรรมการ 30 คน แต่ให้ชุมชนมีตัวแทนเริ่มต้นเพียง 1 คน พวกเขาต่อรองอยู่อีกหลายปีจนได้ที่นั่งครึ่งหนึ่ง ชาวบ้านทั้ง 6 หมู่บ้านยังร่วมกันทำแผนฟื้นฟู ตั้งแต่ปิดเหมืองถาวร กำจัดมลพิษ เยียวยาสุขภาพ และติดตามผลระยะยาว ไปจนถึงคืนสิทธิในการจัดการทรัพยากร ระหว่างรอให้แผนเดินหน้า แม่ๆ ในชุมชนก็เพาะกล้าไม้ไปปลูกบนภูเขาและเปิดโรงเรียนทอผ้า ให้คนต่างรุ่นได้กลับมาเรียนรู้และทำงานร่วมกัน
📌 คนต้องอยู่ได้ระหว่างรอพื้นที่ฟื้น
แม่ผา กองธรรม เล่าว่าผลกระทบจากเขื่อนราษีไศลทำให้พื้นที่ทำนา เลี้ยงสัตว์ และหาของป่าที่ชุมชนเคยใช้ลดลงหรือเข้าถึงยากขึ้น แม้มีการจ่ายค่าชดเชย ความเดือดร้อนระยะยาวก็ไม่ได้จบตามเงินก้อนนั้น ชาวบ้านจึงตั้งสมาคมคนทาม ควบคู่กับศูนย์เรียนรู้และกองทุนสวัสดิการ พัฒนาการปลูกพืชและรักษาเมล็ดพันธุ์ รวมถึงสร้างตลาดสีเขียวให้คนขายอาหารปลอดสาร สิ่งเหล่านี้ช่วยให้พวกเขามีอาหารและรายได้ ขณะยังติดตามการเยียวยาจากรัฐ
ที่ดงมะไฟ จังหวัดหนองบัวลำภู ลำดวน วงศ์คำจันทร์ เล่าว่าชาวบ้านใช้เวลาต่อสู้กับเหมืองหินหลายสิบปี และปักหลักปิดทางเข้าเหมืองอยู่ 3 ปี เมื่อหยุดเหมืองได้ พวกเขาเก็บเมล็ดพันธุ์ เพาะกล้า และปลูกต้นไม้เองโดยไม่รอหน่วยงานรัฐ พร้อมทำโฮมสเตย์ ท่องเที่ยวโดยชุมชน และศูนย์เยาวชนให้คนรุ่นใหม่เข้ามารู้จักพื้นที่ งานเหล่านี้สร้างรายได้และช่วยให้ชุมชนรวมตัวกันต่อ เพราะการปิดเหมืองยังไม่ใช่คำตอบสุดท้าย ตราบใดที่ชาวบ้านยังต้องติดตามสถานะพื้นที่แหล่งแร่และสิทธิในการดูแลป่าของตน
📌 รักษาข้าวพื้นเมือง คือรักษาป่าและชีวิตรอบผืนนา
ที่บ้านโคกสะอาด จังหวัดสกลนคร กิติมาอธิบายว่า ‘นาโคก’ คือพื้นที่ที่นา ป่า และแหล่งน้ำอยู่เชื่อมกัน คนทำนาขณะเดียวกันก็หาเห็ด พืช และอาหารจากป่าโคกได้ ส่วนหนองน้ำในฤดูฝนเคยเป็นพื้นที่ที่คนหลายหมู่บ้านมาหาปลาร่วมกัน เมื่อป่าบางส่วนเปลี่ยนเป็นพื้นที่ปลูกอ้อยและมีโรงงานน้ำตาลเข้ามาใกล้ชุมชน สิ่งที่หายไปจึงมีทั้งแหล่งอาหารและวิธีใช้พื้นที่ร่วมกันของผู้คน
กลุ่มข้าวหอมดอกฮังพยายามรักษาสิ่งที่ยังเหลืออยู่ผ่านการทำนาโดยไม่ใช้สารเคมี พวกเขาฟื้นฟูพันธุ์ข้าวพื้นเมือง 300 สายพันธุ์ บันทึกลักษณะของข้าวแต่ละชนิด พาเด็กๆ ลงนาเรียนรู้ และหาช่องทางขายข้าวกับผลิตภัณฑ์แปรรูปเพื่อเพิ่มรายได้ แต่ฉันชนก พุทธิไสย จากวิสาหกิจชุมชนข้าวหอมดอกฮัง จังหวัดสกลนคร ย้ำว่ายังมีคนที่ไม่มีนาหรือป่าเป็นของตัวเอง และเคยพึ่งพาอาหารจากพื้นที่เหล่านี้ เมื่อเห็ด ปลา และแหล่งน้ำลดลง คนกลุ่มนี้ก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน การฟื้นฟูจึงยังต้องหาคำตอบว่าจะช่วยให้พวกเขามีอาหารและใช้ชีวิตต่อไปได้อย่างไร
📌 ข้อมูลของชุมชนต้องมีผลต่อการตัดสินใจ
กนกวรรณ มะโนรมย์ จากมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เสนอให้ชุมชนกับนักวิชาการบันทึกความเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง ทั้งเรื่องน้ำ ปลา พืช อาหาร สุขภาพ และความทรงจำของคนที่รู้ว่าเมื่อก่อนเคยหากินตรงไหน ข้อมูลเหล่านี้ช่วยบอกได้ว่าพื้นที่สูญเสียอะไรไปและควรติดตามอะไรในอนาคต เธอย้ำว่าความเสียหายบางอย่าง เช่น ความทุกข์จากการเสียพื้นที่ทำกินหรือความสัมพันธ์กับป่าทาม อาจไม่ปรากฏในตัวเลขคุณภาพน้ำ แต่ยังต้องมีวิธีรับฟังและนำไปประกอบการตัดสินใจ
ด้าน Becky ชี้ว่าชุมชนควรวางเป้าหมายเรื่องฟื้นฟูไว้ตั้งแต่ยังต่อสู้กับโครงการ เพราะหลังโครงการหยุดลง พวกเขายังต้องต่อรองเรื่องแผน งบประมาณ และอำนาจกำกับงานต่อไป ประสบการณ์บนเวทีนี้จึงไม่ได้เรียกร้องให้ชาวบ้านแบกภาระฟื้นฟูเองทั้งหมด รัฐยังมีหน้าที่และทรัพยากรที่จะจัดการความเสียหาย ส่วนคนในพื้นที่ต้องมีอำนาจร่วมกำหนดแผน ตรวจสอบการลงมือทำ และบอกได้ว่าผลที่เกิดขึ้นตอบโจทย์ชีวิตของพวกเขาจริงหรือไม่
