ก่อนมีเขื่อนปากมูล คนหาปลาไม่จำเป็นต้องแยกชีวิตของตัวเองออกจากแม่น้ำมูลกับแม่น้ำโขง ปลาว่ายผ่านปากแม่น้ำขึ้นมา คนรู้ว่าจะออกเรือช่วงไหน ใช้เครื่องมืออะไร และจะพบปลาชนิดใดตรงแก่งไหน เมื่อเขื่อนกั้นทางน้ำ สิ่งที่ต้องต่อสู้จึงไม่ใช่แค่ค่าชดเชยบ้านหรือที่ดิน แต่รวมถึงทางเดินของปลา อาชีพ และสิทธิที่จะกำหนดว่าแม่น้ำควรไหลอย่างไร
เวที ‘36 ปีเขื่อนปากมูล บทเรียนสู่อนาคตของแม่น้ำโขงที่ยังถูกกั้น’ พาคนฟังย้อนจากประสบการณ์ของผู้ได้รับผลกระทบ ไปถึงงานวิจัยของชาวบ้านและกลไกลงทุนที่ทำให้เขื่อนข้ามพรมแดนเกิดขึ้นได้อีก ผู้ร่วมเสวนาถามว่า ในเมื่อปากมูลยังต้องต่อสู้เรื่องการเปิดประตูเขื่อนและการเยียวยาจนถึงวันนี้ เหตุใดบทเรียนเดียวกันจึงยังไม่ถูกนำไปใช้ก่อนตัดสินใจสร้างเขื่อนแห่งใหม่
📌 จากคำถามว่า ‘น้ำจะท่วมถึงไหน’ สู่การนับสิ่งที่เขื่อนพรากไป
แม่สมปอง เวียงจันทร์ ตัวแทนชุมชนปากมูล เล่าว่า ก่อนสร้างเขื่อน ชาวบ้านต้องรวมตัวกันไปถามว่าเขตน้ำท่วมจะไปถึงไหน แม้แต่หลักเขตโครงการที่ปักไว้ พวกเขายังต้องเรียกร้องให้เขียนเป็นภาษาไทย เพื่อจะได้อ่านออกและรู้ว่าบ้านของตัวเองอยู่ตรงไหน สำหรับคนที่หาเลี้ยงชีพจากลำน้ำมูล นี่คือการพยายามรู้ให้ทันว่าแม่น้ำและที่ทำกินของตนกำลังจะเปลี่ยนไปอย่างไร
เมื่อโครงการเดินหน้า ชุมชนต้องต่อรองแม้กระทั่งค่าบ้าน สมปองเล่าว่ากว่าจะขยับจากข้อเสนอแรกหลังละ 10,000 บาท เป็น 105,000 บาท ต้องใช้เวลาเกือบสองปี บางครอบครัวเพิ่งรู้ภายหลังว่าหากน้ำท่วมตามแผน บ้านของตนอาจกลายเป็นเกาะและต้องออกมาเรียกร้องอีกครั้ง จากคนหาปลาที่รวมตัวกันในปากมูล การเคลื่อนไหวค่อยๆ เชื่อมกับชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อนแห่งอื่น ก่อนรวมตัวเป็นสมัชชาคนจนในปี 2538
แต่สมปองย้ำว่า คนหาปลาไม่ได้ลุกขึ้นสู้เพื่อให้ได้ค่าชดเชยมากที่สุด สิ่งที่พวกเขาต้องการคือการเปิดประตูเขื่อน ให้แม่น้ำไหลและปลาเดินทางได้อีกครั้ง ทั้งค่าชดเชยและข้อเสนอจัดหาที่ดินครอบครัวละ 15 ไร่ เป็นสิ่งที่ชุมชนต้องต่อรองเพื่อให้ดำรงชีวิตต่อได้ระหว่างทาง ไม่มีอย่างไหนคืนแม่น้ำสายเดิมให้พวกเขา
เมื่อข้อมูลที่ใช้ตัดสินว่าเขื่อน ‘คุ้มค่า’ มักพูดถึงไฟฟ้า คนหาปลาจึงเริ่มบันทึกสิ่งที่ตนรู้จากการออกเรือแต่ละวัน นั่นคือชาวประมงจับปลาได้กี่ตัว เป็นปลาอะไร และขายได้เงินเท่าไร ตัวเลขเหล่านี้ทำให้แหล่งอาหารและรายได้จากแม่น้ำปรากฏขึ้นในวงสนทนาเรื่องต้นทุนของเขื่อน สมปองชวนคิดว่า คนที่รู้ชื่อปลา พายเรือเป็น และรู้ว่าปลาอยู่ตรงไหน ก็ควรมีสิทธิ์อธิบายผลกระทบต่อแม่น้ำที่ตัวเองใช้ชีวิตอยู่ด้วย
📌 เงินชดเชยจ่ายเป็นครั้ง แต่อาชีพหาปลาเสียหายต่อเนื่อง
สดใส สร่างโศก นักวิจัยและคนทำงานติดตามปัญหาน้ำท่วมอุบลฯ ชวนมองสิ่งที่หล่นหายไปจากคำว่า ‘พลังงานสะอาด’ เธอเล่าว่าช่วงก่อสร้างเขื่อน ชาวบ้านบางกลุ่มได้รับค่าชดเชยรวม 90,000 บาทสำหรับช่วงสามปี โดยสดใสระบุว่าจ่ายเป็นเงินสด 30,000 บาท ส่วนอีก 60,000 บาท ถูกจ่ายผ่านสหกรณ์ที่ชุมชนยังไม่พร้อมบริหาร คำถามคือเมื่อแก่งถูกระเบิดและแหล่งหาปลาเปลี่ยนไป คนหาปลาจะเลี้ยงครอบครัวอย่างไรในปีที่สี่และปีต่อๆ ไป
เขื่อนยังทำให้คนที่อยู่ริมแม่น้ำสายเดียวกันเผชิญปัญหาไม่เหมือนกัน บางชุมชนต้องการให้เปิดประตูเขื่อนเพื่อให้ปลาเดินทาง ขณะที่สมปอง เวียงจันทร์ ยกกรณีบ้านหัวเห่ว อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี ซึ่งได้รับผลจากการระเบิดแก่งและอาจเสียประโยชน์จากการเปิดเขื่อน ชุมชนปากมูลจึงเสนอให้เยียวยาคนกลุ่มนี้ด้วย การแก้ปัญหาที่คนหนึ่งรอมานานอาจสร้างความเสียหายให้อีกคน หากไม่ฟังให้ครบว่าแต่ละชุมชนอยู่กับแม่น้ำอย่างไร
แล้วเวลาเรียกเขื่อนว่า ‘คุ้มค่า’ เรานับรายได้ของใครบ้าง? สดใสยกตัวเลขรายได้จากการผลิตไฟฟ้าราว 90 ล้านบาทต่อปี ขณะที่ข้อมูลการประเมินว่าในช่วงเปิดเขื่อนและมีคนเดินทางไปเที่ยวแก่งสะพือ เงินหมุนเวียนในอุบลฯ หนึ่งเดือนอยู่ที่ราว 290 ล้านบาท (ตามข้อมูลจากหอการค้าที่สดใสนำเสนอบนเวที) ตัวเลขสองชุดนี้วัดคนละอย่าง จึงนำมาหักลบกันตรงๆ ไม่ได้ แต่คำถามของสดใสคือ หากแม่น้ำที่ไหลผ่านแก่งสร้างทั้งอาหาร รายได้ และกิจกรรมทางเศรษฐกิจให้ผู้คน เหตุใดสิ่งเหล่านี้จึงแทบไม่ปรากฏอยู่ในบัญชีที่ใช้ตัดสินความคุ้มค่าของเขื่อน
📌 ปากมูลไม่ได้อยู่ลำพัง ปลาและน้ำเชื่อมไปถึงแม่น้ำโขง
สำหรับคนหาปลา การเปิดประตูเขื่อนปากมูลยังไม่พอ หากปลาว่ายกลับมาไม่ถึง สมปอง เวียงจันทร์ อธิบายว่าแม่น้ำมูลไม่ได้แยกขาดจากแม่น้ำโขง ปลาเดินทางผ่านลำน้ำที่เชื่อมต่อกัน ไปยังแหล่งอาหารและพื้นที่วางไข่ เมื่อมีเขื่อนกั้นอยู่ตามเส้นทาง ต่อให้เปิดปากมูล ปลาในแม่น้ำโขงก็อาจขึ้นมาไม่ถึง ชุมชนจึงต้องมองไกลกว่าประตูเขื่อนตรงหน้า
กรณีเขื่อนภูงอยที่วางแผนสร้างในลาวทำให้คำถามนี้ใกล้ตัวขึ้น โดยสดใส สร่างโศกระบุว่าโครงการนี้อยู่ห่างจากปากมูลราว 50-60 กิโลเมตร เธอกังวลว่าน้ำที่ถูกกักอาจส่งผลย้อนมาถึงปากแม่น้ำมูลและแก่งตนะ ซึ่งเป็นทั้งพื้นที่ระบบนิเวศและพื้นที่ที่ชุมชนใช้ทำกิน สดใสยังหยิบเอกสารประเมินผลกระทบของโครงการมาตั้งคำถามว่า เมื่อมีบทเรียนจากปากมูลอยู่แล้ว เหตุใดการประเมินผลกระทบและการรับฟังคนที่จะต้องอยู่กับเขื่อนแห่งใหม่จึงยังไม่เข้มแข็งพอ
สดใสจึงชวนกลับไปดูจุดที่ตัดสินใจได้ ก่อน เขื่อนจะสร้าง นั่นคือ แผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า หรือ PDP และสัญญาซื้อไฟฟ้าจากเขื่อนบนแม่น้ำโขง หากรัฐตกลงซื้อไฟและโครงการเดินหน้าไปแล้ว คนริมมูลอาจต้องกลับไปทำสิ่งที่ทำมาตลอด 36 ปี: เก็บข้อมูลพิสูจน์ความเสียหาย เรียกร้องการเยียวยา และต่อสู้เพื่อให้แม่น้ำไหลอีกครั้ง
📌 จากปากมูลสู่น้ำเทิน 2: ธนาคารโลกเปลี่ยนวิธีทำให้เขื่อนเกิดขึ้นอย่างไร
วิฑูรย์ เพิ่มพงศาเจริญ จาก MeeNet ชวนมองผู้มีบทบาทเบื้องหลังโครงการเขื่อน เขาอธิบายว่า หลังการคัดค้านเขื่อนในไทยรวมถึงบทเรียนปากมูล การผลักดันเขื่อนในลาวไม่ได้อาศัยเพียงการให้เงินกู้แก่รัฐโดยตรง แต่ต้องสร้างเงื่อนไขให้บริษัทและธนาคารเอกชนมั่นใจว่าลงทุนแล้วจะมีผู้ซื้อไฟฟ้าและได้รับเงินคืน
วิฑูรย์ยกกรณีเขื่อนน้ำเทิน 2 ในลาว ซึ่งมีกำลังผลิตติดตั้ง 1,075 เมกะวัตต์ เทียบกับเขื่อนปากมูล 136 เมกะวัตต์ เพื่อให้เห็นขนาดของโครงการที่ธนาคารโลกใช้เป็นโครงการนำร่อง เขาอธิบายว่ากลไกที่ทำให้เอกชนและธนาคารเข้ามาลงทุนได้ มีทั้งสัมปทาน 25 ปี และสัญญาซื้อขายไฟฟ้า 25 ปี กลไกค้ำประกันความเสี่ยงในการลงทุน และการจัดลำดับให้ธนาคารผู้ให้กู้ได้รับชำระหนี้ก่อนผ่านบัญชีรับเงินค่าไฟ
ประเด็นของเขาคือ ใครได้รับหลักประกันก่อนใคร เมื่อผู้ลงทุนมีสัมปทาน ผู้ให้กู้มีช่องทางรับเงินคืน และผู้ผลิตมีสัญญาขายไฟฟ้า ความเสี่ยงทางการเงินถูกจัดการอย่างละเอียด แต่ความเสี่ยงที่คนริมฝั่งต้องอยู่กับแม่น้ำซึ่งเปลี่ยนไปยังต้องอาศัยการต่อสู้และการตรวจสอบอีกมาก
วิฑูรย์อธิบายว่า หลังเผชิญเสียงคัดค้านจากกรณีปากมูล ธนาคารโลกนำเขื่อนน้ำเทิน 2 มาเป็นโครงการนำร่อง พร้อมวางกลไกไว้สองด้าน ด้านหนึ่งช่วยให้เอกชนและธนาคารมั่นใจว่าจะลงทุนแล้วได้รับเงินคืน อีกด้านใช้ตรวจสอบผลกระทบและกำหนดให้รายได้ส่วนหนึ่งจากเขื่อนนำไปดูแลผู้คนและสิ่งแวดล้อม แต่เมื่อมีโครงการเขื่อนแห่งอื่นตามมา เขาวิจารณ์ว่า กลไกคุ้มครองเงินลงทุนยังถูกนำไปใช้ต่อ ขณะที่กลไกตรวจสอบผลกระทบกลับไม่ได้ตามไปด้วย เงินที่ลงทุนและไฟฟ้าที่ขายจึงมีหลักประกันชัดเจนกว่าชีวิตคนหาปลาและแม่น้ำที่ต้องรับผลจากเขื่อน
36 ปีของปากมูลจึงไม่ได้มีเพียงเรื่องเขื่อนเก่าที่ยังแก้ไม่จบ แต่เป็นบทเรียนว่าการชดเชยไม่อาจแทนอาชีพที่ต้องอาศัยแม่น้ำไหล การเปิดประตูเขื่อนจุดหนึ่งอาจไม่พอหากแม่น้ำสายที่เชื่อมกันถูกกั้นเพิ่ม และชุมชนต้องมีทั้งข้อมูลและอำนาจร่วมตัดสินใจก่อนโครงการใหม่จะกลายเป็นความเสียหายที่ต้องต่อสู้อีกหลายสิบปี
